Activiteiten voor ouderen met dementie: ideeën per fase en passende cadeaus

Op bezoek bij je moeder, vader of oma met dementie en je weet even niet wat je samen kunt doen? Dat gevoel kennen veel mensen. Praten gaat niet meer vanzelf, vroegere hobby's lukken niet meer zoals eerst en de middag kan lang duren. Toch zijn er genoeg activiteiten voor ouderen met dementie die wél passen: klein, vertrouwd en zonder dat iets perfect hoeft.

In dit artikel lees je waarom kleine activiteiten fijn kunnen zijn, waar je op let, welke ideeën passen bij welke fase en welke spellen goed werken. Ook lees je meer over de dementiepop en knuffels, over een passend cadeau bij dementie en hoe je als mantelzorger of bezoeker zelf overeind blijft.

Waarom activiteiten bij dementie fijn kunnen zijn

Bij dementie valt er langzaam veel weg: werk, hobby's, het huishouden, de regie over de eigen dag. Wat overblijft is vaak veel stilzitten en wachten. Kleine activiteiten geven de dag weer wat vorm. Iemand heeft iets te doen, voelt zich nuttig en maakt contact, ook als dat zonder veel woorden gaat.

Verwacht er geen wonderen van. Activiteiten houden dementie niet tegen en het doel is ook niet om iets te oefenen of te trainen. Het gaat om iets eenvoudigers: een prettig moment, samen. Een glimlach bij een liedje van vroeger, handen die rustig sokken vouwen, een middag die net iets minder lang voelt.

Het gaat om iets eenvoudigers: een prettig moment, samen.

Uitgangspunten: zo maak je een activiteit haalbaar

• Sluit aan bij vroeger. Wat deed iemand graag? Een oud-timmerman schuurt misschien graag een plankje, iemand die altijd kookte schilt graag aardappels mee.
• Houd het kort. Tien of vijftien minuten is vaak genoeg. Stop terwijl het nog leuk is.
• Eén ding tegelijk. Geef één stap per keer en houd de tafel leeg op wat je nodig hebt na.
• Zorg voor een succeservaring. Kies iets dat lukt. Liever te makkelijk dan te moeilijk.
• Niet verbeteren of corrigeren. Zijn de sokken scheef gevouwen? Laat het zo. Het doen is belangrijker dan het resultaat.
• Kies een rustige plek. Televisie uit, weinig mensen om je heen, goed licht.

Het doen is belangrijker dan het resultaat.

Activiteiten voor dementerende ouderen per fase

Dementie verloopt bij iedereen anders. De indeling hieronder is daarom een grove leidraad. Kijk vooral naar de persoon voor je: wat lukt vandaag, en waar wordt iemand blij van?

Beginnende dementie

In het begin kan iemand vaak nog veel zelf. Activiteiten mogen dan nog wat meer uitdaging hebben, zolang ze ontspannen blijven.

• Samen een levensboek maken. Zoek foto's bij elkaar en schrijf er korte zinnen bij: namen, plekken, jaartallen. Het boek is later ook fijn om samen door te bladeren.
• Wandelen. Een vast rondje door de wijk of het park, met tijd om stil te staan bij een tuin of een hond.
• Bakken of koken. Een eenvoudig recept van vroeger, zoals een appeltaart of pannenkoeken. Jij leest voor, de ander roert en proeft.
• Kaartspel van vroeger. Klaverjassen, pesten of jokeren gaat vaak nog lang goed, omdat het zo vertrouwd is.

Middenfase

Als de dementie verder gaat, werken korte, herkenbare handelingen meestal beter dan spellen met regels.

• Huishoudelijke klusjes. Sokken vouwen, theedoeken opvouwen, bestek sorteren of knopen op kleur leggen. Het voelt nuttig en de handen weten vaak nog precies hoe het moet.
• Muziek van vroeger. Zet liedjes op uit de tijd dat iemand twintig was. Meezingen, meeneuriën of alleen luisteren: het mag allemaal.
• Foto's bekijken. Blader door het levensboek of een oud fotoalbum. Vraag niet "weet je nog wie dit is?", maar vertel zelf: "Kijk, hier staan jullie op de camping."
• Naar buiten. Even in de tuin zitten, bloemen water geven of een kort stukje lopen met de rolstoel.

Gevorderde dementie

In een latere fase verschuift het van doen naar voelen, horen en ruiken. Activiteiten worden kleiner en rustiger.

• Handen bezig houden. Een friemelmof of friemelkussen met knopen en lusjes, een lapje zachte stof of een bolletje wol om te voelen.
• Iets zachts vasthouden. Een knuffel, een zacht kussen of een deken op schoot kan houvast geven.
• Zintuigen. Een handmassage met een vertrouwde crème, de geur van vers gebakken brood, een muziekje zacht op de achtergrond.
• Dieren. Een rustige hond of kat op bezoek, of vogels kijken bij het raam. Voor veel mensen roept een dier warme gevoelens op.

Spellen voor dementerende ouderen

Spellen kunnen leuk zijn, zolang winnen niet belangrijk is. Kies spellen met weinig regels en grote, duidelijke onderdelen.

• Memory met grote kaarten. Begin met een paar paren en kaarten met herkenbare plaatjes. Leg ze eventueel open, dan wordt het een zoekspel.
• Puzzels met weinig stukjes. Er zijn puzzels voor volwassenen met grote stukjes en mooie afbeeldingen, dus geen kinderplaatjes.
• Kaartspel van vroeger. Speel samen een potje en help ongemerkt mee als het vastloopt.
• Bingo of lotto met plaatjes. Werkt goed in een groep, bijvoorbeeld bij de dagbesteding.
• Spreekwoorden aanvullen. "Wie het kleine niet eert..." Veel mensen maken zo'n zin moeiteloos af.

De dementiepop en knuffels: wat is het?

Een dementiepop is een levensechte pop, vaak in de vorm van een baby, die iemand met dementie kan vasthouden of verzorgen. Sommige mensen vinden daar steun in. Ze wiegen de pop, praten ertegen of zorgen ervoor zoals ze dat vroeger voor hun eigen kinderen deden. Anderen hebben er niets mee, of vinden het zelfs vervelend. Allebei is goed.

Dat geldt ook voor knuffels. Een zachte knuffel kan iets vertrouwds geven om vast te houden of om voor te zorgen. Een knuffel is soms ook een fijne overstap voor wie een pop te veel vindt. Wat telt is een respectvolle benadering:

• Aanbieden, niet opdringen. Leg de pop of knuffel neer en kijk wat er gebeurt. Wordt hij opgepakt, of blijft hij liggen?
• Niet kinderachtig doen. Praat er normaal over, zoals over elk ander voorwerp. Lach niet en maak er geen grapje over.
• Volg de ander. Als iemand de pop als baby ziet, hoef je dat niet recht te zetten.
• Let op hoe het voelt. Geeft het rust, of juist zorgen? Soms maakt iemand zich druk over waar "de baby" is. Kijk dan of het nog past.

Een verzwaringsknuffel kan ook een optie zijn: iets zachts én zwaars om op schoot te houden. Hoe dat werkt en wanneer het past, lees je uitgebreid in verzwaringsknuffel bij dementie en alzheimer. Kort de veiligheidsregels:

• De persoon moet de knuffel altijd zelf kunnen wegduwen of verplaatsen.
• Leg hem op schoot of in de armen. Nooit op het gezicht of de hals, en niet op de borst van iemand die ligt.
• Altijd vrijwillig, en nooit om iemand stil te houden of te fixeren.
• Houd toezicht, zeker in het begin, en let op onbehagen, warmte of benauwdheid.
• Overleg in een zorginstelling met het zorgteam en geef bij voorkeur één knuffel per persoon.

Een verzwaringsknuffel is geen behandeling en vervangt geen zorg. Het is iets om vast te houden, meer niet.

Cadeau bij dementie: praktisch, herkenbaar en zacht

Een cadeau voor iemand met dementie kiezen is lastig. Een boek wordt niet meer gelezen, een uitje kan te veel zijn. Vaak werken kleine cadeautjes voor ouderen het best: iets dat je kunt gebruiken, zien, horen of voelen. Een paar ideeën:

• Praktisch. Een grote klok met dag en datum, warme pantoffels met een stevige zool, een zachte vest met grote knopen.
• Herkenbaar. Een fotoboek met familie en vroegere plekken, een cd of speaker met muziek van vroeger, een vertrouwd parfum of zeepje.
• Zintuiglijk. Een fleece plaid, een friemelmof, een zachte knuffel of een handcrème om samen te gebruiken.
• Samen tijd. Een wandeling, een vast bezoekmoment of samen bakken. Voor veel mensen is dit het mooiste cadeau.

Kies liever één eenvoudig cadeau dan veel spulletjes, en pak het makkelijk open in. Zoek je iets dat troost geeft in een moeilijke tijd, dan vind je meer ideeën bij de troostknuffel of troostmaatje en in hart onder de riem cadeaus.

Tips voor mantelzorgers en bezoek

• Kies het juiste tijdstip. Voor veel mensen met dementie is de ochtend of vroege middag het beste moment. Plan dan de activiteit of het bezoek.
• Vang onrust rustig op. Aan het eind van de middag of in de avond kan iemand onrustiger worden. Houd het dan klein: zacht licht, rustige muziek, iets zachts op schoot. Ga niet in discussie, maar stel gerust.
• Let op prikkels. Een volle kamer, harde televisie of veel bezoekers tegelijk kan te veel worden. Ideeën voor een rustige plek vind je bij het inrichten van een prikkelarme ruimte.
• Kom binnen met rust. Benader iemand van voren, noem je naam en geef even tijd om te landen.
• Neem zelf rust. Zorgen voor iemand met dementie vraagt veel. Plan ook momenten voor jezelf, al is het maar een kwartier. Inspiratie vind je in zelfzorg en kleine rustmomenten.

Werk je in de zorg of dagbesteding? Lees dan ook over een verzwaringsknuffel in de zorg.

Twijfel je over wat passend is, of verandert iemands gedrag of stemming, overleg dan met de huisarts, de casemanager dementie of het zorgteam.

Veelgestelde vragen

Wat zijn goede activiteiten bij dementie?

Activiteiten die aansluiten bij vroeger en kort en eenvoudig zijn: muziek, foto's kijken, wandelen, bakken, sokken vouwen of iets zachts vasthouden. Kijk vooral wat iemand nu nog fijn vindt.

Hoe lang moet een activiteit duren?

Vaak is tien tot vijftien minuten genoeg. Stop als iemand moe of onrustig wordt, of juist als het nog leuk is.

Is een dementiepop niet kinderachtig?

Niet als je hem respectvol aanbiedt. Sommige mensen vinden steun in een pop of knuffel om te verzorgen of vast te houden, anderen niet. Bied hem aan en volg de reactie.

Wat is een goed cadeau voor iemand met dementie?

Iets praktisch, herkenbaars of zintuiglijks: muziek van vroeger, een fotoboek, een zachte plaid, een friemelmof of een knuffel. Samen tijd doorbrengen is vaak het fijnste cadeau.

Wat doe je als iemand geen zin heeft?

Dat mag. Probeer het later nog eens, of gewoon samen zitten. Er hoeft niet altijd iets te gebeuren.

Tot slot

Activiteiten bij dementie hoeven niet groot te zijn. Een liedje, een stapel sokken, een wandeling of iets zachts op schoot kan genoeg zijn voor een goed moment. Volg de ander, houd het eenvoudig en vergeet jezelf niet. Zoek je iets zachts om vast te houden, bekijk dan onze verzwaringsknuffels van 2 kg.